रिपोर्टिङ: रविन थापा
आरबिएन अनलाइन खबर | साउन १५, २०८२
हरेक वर्ष साउन १५ मा नेपाली भान्साबाट आउने खिरको मीठो गन्ध देशभरि फैलिन्छ। दूध, चामल र चिनी मिसाएर बनाइने यो सादा तर स्वादिलो परिकार केवल खानाको कुरा होइन — यो परम्परा हो, भावना हो, र आत्मीयता बाँड्ने एक गहिरो संस्कृति हो।
साउन महिना स्वयं नै नेपालीहरूको जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ। वर्षाको चिसो मौसम, धान रोपाइँको थकाइ, शिव आराधनाको श्रद्धा — यी सबै साउनलाई विशेष बनाउँछन्। यही सन्दर्भमा, साउन १५ लाई नेपालीहरूले विशेष महत्व दिएका छन्। यो दिनलाई “खिर खाने दिन” भनेर चिनिन्छ, र प्राय: सबै नेपाली घरमा खिर बनाइन्छ, छिमेकीलाई खुवाइन्छ, पाहुनालाई आमन्त्रित गरिन्छ, र धेरैजसोले परिवारसँग बसेर आत्मीयता बाँड्ने मौका बनाउँछन्।
खिर बनाउने सामग्री — दूध, चामल, चिनी, घिउ, किसमिस, काजु — यी सबै केवल स्वाद बढाउने चीज मात्र होइनन्, पोषणका दृष्टिले पनि अत्यन्त लाभदायक छन्। आयुर्वेदिक मान्यता अनुसार साउन महिनामा शरीरमा पित्त र आर्द्रता बढ्छ, जसलाई सन्तुलनमा ल्याउन दूधजन्य पदार्थ, विशेषगरी खिर, निकै उपयोगी मानिन्छ। खिरमा रहेको दूधले शरीरलाई प्रोटिन र क्याल्सियम दिन्छ, चामलले ऊर्जा दिन्छ भने घिउ र सुकमेलहरूले पाचनलाई सन्तुलनमा राख्छ। यी सबै मिश्रणले एक प्रकारको मौसमी औषधिको काम गर्छ — स्वादिलो तर सन्तुलित।
यद्यपि खिर केवल स्वास्थ्यका लागि मात्रै होइन, यसमा सामाजिक र धार्मिक अर्थ पनि गहिरो छ। साउन १५ लाई धेरै ठाउँमा भगवान शिवलाई अर्पण गर्ने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ। शिवभक्तहरूले यो दिन व्रत बसी खिर बनाएर अर्पण गर्छन्। साना बालबालिकादेखि वृद्धसम्म सबै मिलेर खाने यो पर्वले नेपाली समाजमा आत्मीयता र मेलमिलापको भावना झल्काउँछ। छिमेकीलाई बोलाएर खिर खुवाउने चलनले हामीभित्रको मानवीयता झल्काउँछ, जुन आजको व्यस्त जीवनशैलीमा हराउँदै गएको छ।
ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि साउन १५ विशेष उल्लासका साथ मनाइन्छ। महिला समूहहरू सामूहिक रूपमा खिर पकाउने गर्छन्, बालबालिकाहरूले मौलिक गीतहरू गाउँछन्, रमाइलो नाचगान हुन्छ। परम्परागत बासमती वा ताइचीन चामल, घरपालुवा गाईको दूध, गाउँमै तयार भएको घिउ — यी सबैले खिरलाई केवल स्वादिलो होइन, संस्कारयुक्त बनाउँछन्।
शहरी क्षेत्रतिर अहिले खिर खाने परम्परा सामाजिक सञ्जालमा झन् मौलिक शैलीमा देखिन थालेको छ। ‘आज खिर खाइयो?’ भन्ने स्टोरी, रील वा पोस्टहरूले नयाँ पुस्तामा पनि यो संस्कृतिप्रति चासो जागाएको देखिन्छ। धेरै क्याफे र रेस्टुरेन्टहरूले साउन १५ को अवसरमा ‘खिर स्पेसल’ मेनुसमेत राख्ने गरेका छन्, जसले परम्परालाई व्यवसायिक नवप्रयोगसँग जोडेको छ।
विगत केही वर्षदेखि राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले साउन १५ लाई ‘खिर दिवस’ को रूपमा प्रचार गर्न थालेको छ, जसको उद्देश्य दुग्धजन्य परिकारहरूको प्रचार, पोषणीय मूल्यको जानकारी र राष्ट्रिय स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन हो। यस्तो पहलले किसान, उपभोक्ता र संस्कृतिलाई एउटै थलोमा ल्याउने प्रयास गरेको छ, जुन सराहनीय छ।
साउन १५, खिर खाने दिन — एक स्वादिलो परिकारभित्र लुकेको नेपाली जीवनशैलीको एउटा गहिरो चित्र हो। यसले हाम्रो संस्कार, हाम्रो कृषि, हाम्रो स्वास्थ्य र हाम्रो सम्बन्धलाई जोड्ने सुन्दर माध्यम बनेको छ। यस्तो परम्परालाई पुस्तान्तर गर्दै जीवन्त राख्न, केवल खिर पकाएर खानु मात्र होइन, त्यसको अर्थ बुझेर बाँड्नु आवश्यक छ।
यस वर्ष पनि साउन १५ को अवसरमा खिर बनाएर आफन्त, छिमेकी र अभावमा रहेका व्यक्तिहरूसँग बाँडौं। यो परिकारले न केवल मुख मीठो बनाउँछ, मन पनि मीठो बनाउँछ — अनि त्यही हो त नेपालीपनको असली स्वाद।
यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो?
