विपद् व्यवस्थापनमा संघ-संस्था र नागरिक समाज: किन र कसरी?

२०८३ असोज ८

काठमाडौं — बाढी, पहिरो, भूकम्प, आगलागी तथा अन्य प्राकृतिक र गैरप्राकृतिक विपद्का बेला सरकारी निकायसँगै संघ संस्था र नागरिक समाजको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुने गरेको छ। विपद्का समयमा तत्काल उद्धार, राहत वितरण, जनचेतना अभिवृद्धि तथा प्रभावित समुदायको पुनःस्थापनामा संघ संस्था र नागरिक समाजले सरकार र समुदायबीच पुलको काम गर्न सक्छ।

विपद् व्यवस्थापनमा नागरिक समाज आवश्यक हुनुको प्रमुख कारण यसको समुदायसँगको प्रत्यक्ष पहुँच हो। स्थानीय तहमा सक्रिय गैरसरकारी संस्था, स्वयंसेवी समूह, युवा क्लब, सामुदायिक संस्था तथा अन्य नागरिक संगठनले प्रभावित क्षेत्रमा छिटो पुगेर स्थानीय आवश्यकता पहिचान गर्न र सहयोग परिचालन गर्न सक्छन्।

विपद् आउनुअघि पनि नागरिक समाजको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। विपद्को जोखिमबारे समुदायलाई सचेत गराउने, प्राथमिक उपचार तथा उद्धारसम्बन्धी तालिम सञ्चालन गर्ने, जोखिमयुक्त क्षेत्र पहिचान गर्न सहयोग गर्ने र विपद् पूर्वतयारीका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने काममा नागरिक समाजले योगदान दिन सक्छ।

त्यस्तै, विपद्को समयमा उद्धार तथा राहत व्यवस्थापनमा स्वयंसेवक परिचालन, खाद्यान्न, कपडा, औषधि तथा अन्य आवश्यक सामग्री संकलन र वितरणमा सहयोग गर्न सकिन्छ। सरकारी स्रोत सीमित वा प्रभावित क्षेत्रमा तत्काल पुग्न कठिन भएको अवस्थामा नागरिक समाजको स्थानीय सञ्जाल उपयोगी हुन सक्छ।

विपद्पछिको चरणमा पनि नागरिक समाजको जिम्मेवारी समाप्त हुँदैन। प्रभावित परिवारको पुनःस्थापना, जीविकोपार्जन पुनःस्थापना, मनोसामाजिक तथा सामाजिक सहयोग, अस्थायी आवास निर्माण र समुदायलाई भविष्यका विपद्का लागि थप सक्षम बनाउन नागरिक संस्थाले सहयोग गर्न सक्छन्।
तर विपद् व्यवस्थापनमा नागरिक समाजको भूमिका प्रभावकारी बनाउन सरकारी निकाय, स्थानीय समुदाय, सुरक्षा निकाय र नागरिक संस्थाबीच स्पष्ट समन्वय आवश्यक हुन्छ। राहत वितरणमा दोहोरोपन रोक्ने, वास्तविक प्रभावितलाई प्राथमिकता दिने, स्रोतको पारदर्शी उपयोग गर्ने र जोखिममा रहेका महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको आवश्यकतालाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।

विपद् कुनै एक संस्था वा सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। सरकारको नेतृत्व, समुदायको सहभागिता र नागरिक समाजको सहकार्यबाट मात्रै विपद् व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी, समावेशी र दिगो बनाउन सकिन्छ। त्यसैले विपद् न्यूनीकरणदेखि पूर्वतयारी, उद्धार, राहत र पुनःस्थापनासम्म संघ संस्था तथा नागरिक समाजको सक्रिय सहभागिता आवश्यक मानिन्छ।

हिमाल महत
नेपाल र्‍यापिड एक्सन टिम (NRAT) विज्ञ सल्लाहकार तथा सामाजिक अभियानता

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो?